3-1-2: کارگاه انتخابی C و داده‌های به‌دست آمده…………………………………………………………………………………30
3-1-2-1: موقعیت کارگاه ……………………………………………………………………………………………………………………….30
3-1-2-2: هدف از ایجاد کارگاه……………………………………………………………………………………………………………….31
3-1-2-3: شرح نقاط کارگاه……………………………………………………………………………………………………………………..31
3-1-2-4: شرح کاوش کارگاه ………………………………………………………………………………………………………………….31
3-1-2-5: مرحله‌بندی کارگاه ………………………………………………………………………………………………………………….36
3-1-2-6: شرح معماری کارگاه ……………………………………………………………………………………………………………….37
3-2: معرّفی اجزاء پایگاه داده‌ی IADB و روش کار با آن…………………………………………………………………….. 38
3-2-1: تنظیمات اوّلیه‌ی پروژه در IADB……………………………………………………………………………………………….39
3-2-2: منابع داده در پایگاه داده‌ی IADB……………………………………………………………………………………………..39
3-2-3: چگونگی استفاده از پایگاه داده……………………………………………………………………………………………………43
3-2-3-1: نوارابزار اصلی پایگاه و اجزاء آن………………………………………………………………………………………………43
3-2-3-2: راهنمای استفاده از پایگاه داده……………………………………………………………………………………………….48
3-2-3-2-1: راه‌اندازی یا بازیابی یک سرور IADB………………………………………………………………………………..48
“ب”
3-2-3-2-1-1: راه‌اندازی سرور IADB…………………………………………………………………………………………………..49
3-2-3-2-1-2: بازگرداندن داده‌ها به یک سرور IADB…………………………………………………………………………52
3-2-3-2-1-3: به‌روزرسانی یک سرور IADB موجود……………………………………………………………………………53
3-2-3-2-1-4: مدیریت گروه‌های کاربری………………………………………………………………………………………………54
3-2-3-2-2: رونوشت یادداشت‌های کانتکست ………………………………………………………………………………………55
3-2-3-2-2-1: پیشینه …………………………………………………………………………………………………………………………..55
3-2-3-2-2-2: شکل رونوشت یادداشت‌های کانتکست ………………………………………………………………………..56
3-2-3-2-2-3: نکات کلیدی…………………………………………………………………………………………………………………..56
3-2-3-2-2-4: فواید یادداشت‌های رونوشت کانتکست………………………………………………………………………..57
3-2-3-2-2-5: ایجاد گروهی از رونوشت یادداشت‌های کانتکست………………………………………………………..58
3-2-3-2-2-5-1: اسکن کردن برگه‌های ثبت کانتکست (CRS)…………………………………………………………58
3-2-3-2-2-5-2: انتقال (بارگذاری) رونوشت‌های اسکن شده به پایگاه………………………………………………59
3-2-3-2-2-5-3: ویرایش‌های بعدی رونوشت یادداشت‌های کانتکست………………………………………………60
3-2-3-2-2-5-4: حاشیه‌نویسیِ تصویر رونوشت……………………………………………………………………………………60
3-2-3-2-3: دیجیتالی کردن نقشه‌های یک کانتکست منفرد………………………………………………………………61
3-2-3-2-3-1: آماده‌سازی برای دیجیتالی کردن…………………………………………………………………………………..61
3-2-3-2-3-1-1: استفاده از یک تصویر اسکن شده از نقشه………………………………………………………………..61
3-2-3-2-3-1-2: استفاده از تبلتِ دیجیتالی‌ کننده………………………………………………………………………………64
3-2-3-2-3-2: کالیبره کردن………………………………………………………………………………………………………………….65
3-2-3-2-3-3: کشیدن نقشه………………………………………………………………………………………………………………….65
“پ”
3-2-3-2-3-3-1: خطوط پیرامونی کانتکست………………………………………………………………………………………..65
3-2-3-2-3-3-2: سنگ‌ها………………………………………………………………………………………………………………………66
3-2-3-2-3-3-3: هاشورها……………………………………………………………………………………………………………………..66
3-2-3-2-3-3-4: موقعیت سطوح…………………………………………………………………………………………………………..66
3-2-3-2-3-3-5: موقعیت یافته‌ها………………………………………………………………………………………………………….67
3-2-3-2-3-3-6: برچسب‌ها یا عناوین…………………………………………………………………………………………………..67
3-2-3-2-3-3-7: خطوط………………………………………………………………………………………………………………………..67
3-2-3-2-3-3-8: نشانگرها……………………………………………………………………………………………………………………..67
3-2-3-2-3-3-9: چاله‌‌های تیرک………………………………………………………………………………………………………….67
3-2-3-2-4: مدارک IADB …………………………………………………………………………………………………………………..68
3-2-3-2-4-1: مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………..68
3-2-3-2-4-2: فهرست (دفترچه) راهنمای مدارک IADB…………………………………………………………………..69
3-2-3-2-4-2-1: استفاده از برچسب‎ها برای مرتبه‎بندی مدارک…………………………………………………………70
3-2-3-2-4-2-2: نمایش و تصحیح جزئیات مدارک (فراداده)……………………………………………………………..71
3-2-3-2-4-2-3: اطّلاعیه‌های (تذکرات) مدارک………………………………………………………………………………….71
3-2-3-2-4-2-4: لینک کردن مدارک به منابع IADB………………………………………………………………………..71
3-2-3-2-4-3: کنترل دسترسی به مدارک……………………………………………………………………………………………72
3-2-3-2-4-4: مدیریت مدارک داخلی…………………………………………………………………………………………………..73
3-2-3-2-4-4-1: ایجاد یک مدرک جدید……………………………………………………………………………………………..73
3-2-3-2-4-4-2: نمایش و ویرایش مدارک داخلی……………………………………………………………………………..73
“ت”
3-2-3-2-4-4-3: تصاویر در مدارک داخلی…………………………………………………………………………………………..75
3-2-3-2-4-4-4: مدارک اصلی………………………………………………………………………………………………………………75
3-2-3-2-4-4-5: لینک‌های الحاقی به منابع IADB…………………………………………………………………………….76
3-2-3-2-4-4-6: نمایش کد منبع…………………………………………………………………………………………………………77
3-2-3-2-4-5: مدیریت مدارک و فایل‌های خارجی………………………………………………………………………………78
3-2-3-2-4-5-1: بارگذاری مدارک و فایل‌ها…………………………………………………………………………………………78
3-2-3-2-4-5-2: نمایش، دانلود و جایگزینی مدارک و فایل‌های بارگذاری‌ شده…………………………………78
3-2-3-2-4-5-3: ارسال مدارک یا فایل‌ها به IADB از طریق ایمیل…………………………………………………..79
3-2-3-2-4-6: سابقه‌ی مدارک ……………………………………………………………………………………………………………..80
3-2-3-2-4-7: نمایش مدارک در دستگاه‌های تلفن همراه ………………………………………………………………….80
3-2-3-2-5: کاتالوگ عکس IADB ………………………………………………………………………………………………………81
3-2-3-2-5-1: مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………….81
3-2-3-2-5-2: وضوح تصاویر …………………………………………………………………………………………………………………82
3-2-3-2-5-3: بارگذاری تصاویر در IADB ………………………………………………………………………………………….83
3-2-3-2-5-4: فراداده‌ی عکس …………………………………………………………………………………………………………….84
3-2-3-2-6: ایجاد مقاطع و استفاده از آن‌ها …………………………………………………………………………………………85
3-2-3-2-6-1: ایجاد یک مقطع……………………………………………………………………………………………………………..85
3-2-3-2-6-2: ویرایشگر مقطع………………………………………………………………………………………………………………85
3-2-3-2-6-2-1: تنظیم حد و مرز و سطح مبنای ارتفاع مقطع…………………………………………………………..85
3-2-3-2-6-2-2: استفاده از نوار ابزار طراحی………………………………………………………………………………………..86
“ث”

3-2-3-2-6-2-3: افزودن عناوین……………………………………………………………………………………………………………87
3-2-3-2-6-2-4: اعمال تغییرات در مقطع……………………………………………………………………………………………88
3-2-3-2-6-2-5: افزودن یادداشت‌ها به یک مقطع……………………………………………………………………………….88
3-2-3-2-6-2-6: افزودن فهرست راهنما و کلیدواژه به یک مقطع……………………………………………………….88
3-2-3-2-6-3: نشان دادن خطوط مقاطع در مرورگر نقشه…………………………………………………………………..89
3-2-3-2-6-4: افزودن مقاطع به نمودارهای ساختاری (ماتریس‌ها)……………………………………………………..89
3-2-3-2-6-5: افزودن مقاطع به مدارک………………………………………………………………………………………………..90
3-2-3-2-7: نمودارهای لایه‌نگاری ماتریس…………………………………………………………………………………………….90
3-2-3-2-7-1: ایجاد یک ماتریس جدید………………………………………………………………………………………………..90
3-2-3-2-7-2: نوارابزار ویرایشگر ماتریس………………………………………………………………………………………………90
3-2-3-2-7-3: افزودن کانتکست‌ها به ماتریس………………………………………………………………………………………91
3-2-3-2-7-4: ارتباط دادن کانتکست‌ها………………………………………………………………………………………………..93
3-2-3-2-7-5: حذف کانتکست‌ها از ماتریس…………………………………………………………………………………………93
3-2-3-2-7-6: کار کردن با یک ماتریس………………………………………………………………………………………………..94
3-2-3-2-7-6-1: پیدا کردن آیتم ماتریس…………………………………………………………………………………………….94
3-2-3-2-7-6-2: انتخاب آیتم‌ها…………………………………………………………………………………………………………….94
3-2-3-2-7-6-3: مشاهده‌ی اطلاعات مربوط به آیتم‌های ماتریس……………………………………………………….94
3-2-3-2-7-6-4: گروه‌بندی آیتم‌ها روی یک ماتریس………………………………………………………………………….95
3-2-3-2-7-6-5: علامت‌گذاری کانتکست‌ها به عنوان هم‌پایه ……………………………………………………………..95
3-2-3-2-7-6-6: مخفی کردن ارتباط (لینک)‌های غیرضروری…………………………………………………………….95
“ج”
3-2-3-2-7-6-7: افزودن کانتکست‌ها به یک مجموعه یا شیء…………………………………………………………….96
3-2-3-2-7-6-8: استفاده از پرچم‌های ماتریس…………………………………………………………………………………….96
3-2-3-2-7-6-9: متّصل کردن (ارتباط دادن) به ماتریس‌های دیگر…………………………………………………….97
3-2-3-2-7-7: نمودارهای ماتریس پیشرفته………………………………………………………………………………………….97
3-2-3-2-8: استفاده از آمازون کیندل برای دسترسی به IADB………………………………………………………….99
3-2-3-2-8-1: مزایا…………………………………………………………………………………………………………………………………99
3-2-3-2-8-2: معایب……………………………………………………………………………………………………………………………100
3-2-3-2-8-3: دسترسی به IADB از طریق کیندل…………………………………………………………………………..101
3-2-3-2-9: مشخصات URI منابع IADB………………………………………………………………………………………….103
3-2-3-2-9-1: URI منابع در IADB………………………………………………………………………………………………….103
3-2-3-2-9-2: چگونگی تعریف کردن URI………………………………………………………………………………………..107
3-2-3-2-10: پشتیبان‌گیری سرور IADB……………………………………………………………………………………….. 109
3-3: آشنایی با برخی مفاهیم در IADB……………………………………………………………………………………………….110
3-3-1: آشنایی مختصر با SQLو پاره‌ای از دستورات آن…………………………………………………………………….110
3-3-1-1: ساختار SQL…………………………………………………………………………………………………………………………110
3-3-1-2: دستور انتخاب (SELECT) ……………………………………………………………………………………………… 110
3-3-1-3: انتخاب از چندین جدول ……………………………………………………………………………………………………..111
3-3-1-4: نمایش ستون‌های کم‌تر……………………………………………………………………………………………………….113
3-3-1-5: شرط‌ها در SQL……………………………………………………………………………………………………………………113
3-3-1-6: مرتب‌سازی ……………………………………………………………………………………………………………………………115
“چ”
3-3-1-7: دستور DISTINCT …………………………………………………………………………………………………………….116
3-3-1-8: ساختار پایگاه داده‌ی IADB برای پرس‌و‌جو‌های SQL ……………………………………………………..116
3-3-2: سرویس ذخیره‌سازی ابری…………………………………………………………………………………………………………124
3-3-2-1: مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………….124
3-3-2-2: فواید استفاده از سرویس ذخیره‌سازی ابری………………………………………………………………………….125
3-3-2-3: اصول حافظه‌های ابری…………………………………………………………………………………………………………..125
فصل چهارم: ورود داده‌های کارگاه C به پایگاه داده‌ ……………………………………………………………………………127
4-1: تنظیمات اوّلیّه‌ی پروژه در IADB…………………………………………………………………………………………………128
4-1-1: ایجاد پروژه ……………………………………………………………………………………………………………………………….128
4-1-2: مدیریت کاربران ……………………………………………………………………………………………………………………….130
4-1-3: تعریف فهرست‌های واژگان ازپیش تعیین‌‌شده در قسمت پیکربندی سرور……………………………..134
4-2: وارد‌کردن داده‌های کاوش کارگاه C به پایگاه داده ……………………………………………………………………..138
4-2-1: کانتکست‌ها ………………………………………………………………………………………………………………………………138
4-2-2: یافته‌ها……………………………………………………………………………………………………………………………………….140
4-2-3: مجموعه‌ها………………………………………………………………………………………………………………………………….143
4-2-4: گروه‌ها ………………………………………………………………………………………………………………………………………145
4-2-5: فازها…………………………………………………………………………………………………………………………………………..147
4-2-6: ماتریس‌ها…………………………………………………………………………………………………………………………………..149
4-2-7: نقشه‌ها……………………………………………………………………………………………………………………………………….151
4-2-8: مقاطع………………………………………………………………………………………………………………………………………..153
“ح”
4-2-9: آمار پروژه…………………………………………………………………………………………………………………………………..156
فصل پنجم: جمع‌بندی و نتیجه‌گیری…………………………………………………………………………………………………….157
5-1: مقایسه‌ی اجمالی روش ثبت و ضبط سنتی و شیوه‌ی ثبت و ضبط رایانه‌ای……………………………….158
5-2: نتیجه‌گیری ………………………………………………………………………………………………………………………………….161
فهرست منابع فارسی ……………………………………………………………………………………………………………………………..167
فهرست منابع انگلیسی …………………………………………………………………………………………………………………………..168
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 3-1: پایگاه‌های داده‌ی موجود IADB. …………………………………………………………………………………….104
جدول 3-2: منابع IADB………………………………………………………………………………………………………………………105
…… ………………………………………………………………………………………………..108 IADBجدول 3-3: تعاریف منابع
جدول 3-4: جدول Individual …………………………………………………………………………………………………………..111
جدول 3-5: جدول Occupation ………………………………………………………………………………………………………..112
جدول 3-6: اجرای دستور SELECT در SQL………………………………………………………………………………….112
جدول 3-7: محدود کردن موارد جست‌وجو در SQL…………………………………………………………………………113
جدول 3-8: استفاده از شرط WHERE در SQL………………………………………………………………………………113
جدول 3-9: استفاده از دستور AND در SQL…………………………………………………………………………………….114
جدول 3-10: استفاده از دستور OR در SQL……………………………………………………………………………………..114
جدول 3-11: استفاده از دستور ORDER BY در SQL…………………………………………………………………….115
“خ”
جدول 3-12: استفاده از دستور DISTINC در SQL………………………………………………………………………….116
فهرست تصاویر
عنوان صفحه
تصویر 2-1: موقعیت تپه‌ی ده‌بزان نسبت به شهر همدان و شهرستان اسدآباد …………………………………….22
تصویر 3-1: کارگاه C در حال کاوش ……………………………………………………………………………………………………..33
تصویر 3-2: کارگاه C پس از اتمام کاوش ……………………………………………………………………………………………..36
تصویر 3-3: نوارابزار اصلی پایگاه …………………………………………………………………………………………………………….49

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

تصویر 4-1: پنجره‌ی ایجاد پروژه …………………………………………………………………………………………………………129
تصویر 4-2: پنجره‌ی ورود اطّلاعات مربوط به پروژه……………………………………………………………………………..130
تصویر4-3: صفحه‌ی مربوط به مدیریت پایگاه (ADMIN)…………………………………………………………………..131
تصویر 4-4: کاربر با سطح دسترسی پایین…………………………………………………………………………………………….132
تصویر 4-5: صفحه‌ی مربوط به کاربر با سطح دسترسی پایین……………………………………………………………..132
تصویر 4-6: صفحه‌ی مربوط به کاربر با سطح دسترسی متوسط یا بالا………………………………………………..133
تصویر 4-7: پنجره‌ی مربوط به لیست کاربران پایگاه…………………………………………………………………………….133
تصویر 4-8: تنظیمات عمومی پروژه‌ی ده‌بزان در پیکربندی سرور پایگاه داده…………………………………….134
تصویر 4-9: فهرست واژگان کلیدی کانتکست‌ها در پیکربندی سرور پایگاه داده…………………………………136
تصویر 4-10: فهرست واژگان مربوط به روش‌ها کاوش و روش‌های تاریخ‌گذاری………………………………. 136
تصویر 4-11: فهرست واژگان کلیدی مربوط به یافته‌های معمولی و ویژه …………………………………………..137
تصویر 4-12: فهرست واژگان مربوط به انواع یافته که درهنگام ورود یک یافته‌ی جدید…………………….137
“د”
تصویر 4-13: تصویر پنجره‌ی بارگذاری رونوشت کانتکست………………………………………………………………….138
تصویر 4-14: پنجره‌ی پیش‌نمایش رونوشت کانتکست…………………………………………………………………………139
تصویر 4-15: نمایش کانتکست 101 به همراه برگه‌ی رونوشت کانتکست………………………………………. 139
تصویر 4-16: نمایش عکس و لایه‌نگاری مرتبط با کانتکست 101……………………………………………………….140
تصویر 4-17: وارد کردن یک یافته‌ی معمولی به پایگاه………………………………/……………………………………….141
تصویر 4-18: نمایش پنجره‌ی مربوط به یافته و وارد کردن جزئیات مربوطه……………………………………. 142
تصویر 4-19: نمایش پنجره‌ی مربوط به یافته و منابع مرتبط…………………………………………………………… 142
تصویر 4-20: نمایش پنجره‌ی مربوط به ایجاد یک مجموعه‌ی جدید……………………………………………….. 143
تصویر 4-21: نمایش پنجره‌ی نهایی مجموعه‌ی 2و وارد کردن جزئیات به آن………………………………… 144
تصویر 4-22: نمایش عکس مربوط به مجموعه‌ی 2………………………………………………………………………………144
تصویر 4-23: نمایش پنجره‌ی مربوط به ایجاد یک گروه جدید……………………………………………………………145
تصویر 4-24: نمایش پنجره‌ی نهایی گروه 4 و وارد کردن جزئیات از طریق کلید Edit…………………… 146
تصویر 4-25: نمایش پنجره‌ی نهایی مربوط به گروه 4 و عکس مربوط به این گروه…………………………. 146
تصویر 4-26: نمایش پنجره‌ی مربوط به ایجاد یک فاز جدید……………………………………………………………….147
تصویر 4-27: نمایش پنجره‌ی نهایی فاز 4 و وارد کردن جزئیات از طریق کلید Edit………………………. 148
تصویر 4-28: نمایش پنجره‌ی نهایی مربوط به فاز 4 ……………………………………………………………………………148
تصویر 4-29: نمایش پنجره‌ی مربوط به ایجاد یک ماتریس جدید……………………………………………………….149
تصویر 4-30: نمایش پنجره‌ی ماتریس و وارد کردن کانتکست‌ها به آن……………………………………………. 150
تصویر 4-31: ماتریس نهایی………………………………………………………………………………………………………………… 150
تصویر 4-32: ماتریس نهایی به‌همراه مجموعه‌های مشخص‌شده……………………………………………………….. 151
“ذ”
تصویر 4-33: نمایش پنجره‌ی مربوط به ایجاد یک نقشه‌ی جدید……………………………………………………… 151
تصویر 4-34: پنجره‌ی رسم نقشه‌………………………………………………………………………………………………………… 152
تصویر 4-35: پنجره‌ی نمایش نقشه‌ی نهایی ترسیم شده از کانتکست 101……………………………………. 152
تصویر 4-36: پنجره‌ی ایجاد یک مقطع جدید……………………………………………………………………………………. 153
تصویر 4-37: پنجره‌ی نمایش تصویر اصلی مربوط به مقطع……………………………………………………………… 154
تصویر 4-38: مرحله‌ی ترسیم مقطع از روی تصویر……………………………………………………………………………. 154
تصویر 4-39: پنجره‌های تصویر اصلی و مقطع ترسیم شده……………………………………………………………….. 155
تصویر 4-40: پنجره‌ی نمایش مقطع نهایی ترسیم شده…………………………………………………………………….. 155
تصویر 4-41: پنجره‌ی نمایش آمار پروژه……………………………………………………………………………………………. 156
“ر”
فصل اوّل
کلّیات پژوهش
1-1: بیان مسأله
همان‌طور که در مقدمه اشاره شد، پژوهش حاضر قصد دارد که با ایجاد یک پایگاه داده‌ی جامع باستان‌شناسی برای یک محوطه‌ی باستانی در ایران، علاوه بر آشنا کردن باستان‌شناسان ایران با یکی از کاربردهای مهمّ رایانه در باستان‌شناسی، به‌شیوه‌ی تئوری و عملی، چگونگی استفاده از یک پایگاه داده را، به‌صورت نمونه شرح و توضیح دهد. برای این کار باید در ابتدا اطّلاعات حاصل از کاوش یک محوطه‌ی باستانی را در اختیار داشته باشیم. با توجّه به این‌که بهترین زمان برای رایانه‌ای کردن اطّلاعات حاصل از یک کاوش باستان‌شناسی، در حین انجام کاوش است و از طرف دیگر بیشترین تطابق اطّلاعات ثبت‌شده در یک کاوش با ساختار ثبت و ضبط اطّلاعات در پایگاه داده‌ی IADB، زمانی صورت خواهد گرفت که از ابتدا ثبت و ضبط داده‌ها، براساس و با توجه به روش دسته‌بندی داده‌ها و ثبت اطّلاعات در این پایگاه داده انجام گیرد؛ پس از مطالعه و انجام بررسی‌های لازم به این نتیجه رسیدیم که بهترین راه برای نمایش جنبه‌های مختلف پایگاه داده‌ی IADB، ایجاد نمونه‌ای از این پایگاه برای یک محوطه‌ی باستانی است که قرار باشد کاوش آن صورت گیرد، چرا‌که فقط در چنین شرایطی می‌توان نوع ثبت و ضبط انجام گرفته در کاوش را با این شیوه در پایگاه تطابق داد و در‌نتیجه بیشترین هماهنگی و کم‌ترین خلاء بین اطّلاعات کاوش و بخش‌های اطّلاعاتی پایگاه به وجود آید. در ادامه با شروع اوّلین فصل کاوش محوطه‌ی ده‌بزان فرصتی مناسب فراهم شد که بتوان داده‌های حاصل از کاوش این محوطه را، با توجّه به بخش‌های در‌ ‌نظر گرفته شده و نیز نحوه‌ی ثبت اطّلاعات در پایگاه داده، ثبت و ضبط کرده و مرحله به مرحله به پایگاه وارد نمود. به این ترتیب علاوه بر این‌که در پایان کار با کم‌ترین خلاء در جمع‌آوری و ثبت اطّلاعات مواجه خواهیم بود، پایگاه داده‌‌‌‎‌ای دقیق و کامل از اطّلاعات کاوش محوطه در اختیار خواهیم داشت.
1-2: اهمیّت و ضرورت پژوهش
باستان‌شناسی طی دهه‌های گذشته شاهد تحوّلات چشم‌گیری هم‌چون سایر علوم بوده است. یکی از
این تحوّلات، کاربرد رایانه و استفاده از نرم‌افزارها و بانک‌های اطّلاعاتی رایانه‌ای است.
متأسفانه باستان‌شناسی ایران با وجود برخورداری از پتانسیل‌های بسیار، هم‌چون محوطه‌های باستانی فراوان و داده‌های با ارزش علمی، از دانش استفاده از رایانه بهره‌ی اندکی برده است. از طرف دیگر ثبت و ضبط سریع و دقیق داده‌ها به همراه عکس‌ها، نقشه‌ها، نمودارها و …، جلوگیری از مفقود شدن اطّلاعات طی انجام کاوش‌ها، بایگانی حجم عظیمی از داده‌ها در فضای کم و دسترسی آسان به تمامی آن‌ها، سهولت امکان طبقه‌بندی و مرتب کردن اطّلاعات و … تنها بخشی از فواید و امکاناتی است که رایانه‌ای کردن اطّلاعات یک کاوش باستان‌شناسی در اختیار باستان‌شناسان قرار می‌دهد. در عین حال یکی از مهم‌ترین جنبه‌های مثبت ایجاد چنین پایگاه‌هایی، فراهم شدن امکان در اختیار قرار دادن اطّلاعات حاصل از کاوش محوطه‌های باستانی به باستان‌شناسان، در هر کجای جهان است. با همه‌ی این توصیفات می‌بینیم که باستان‌شناسی ایران هم‌چنان از این امکانات محروم مانده است و کاربرد رایانه در زمینه‌ی بانک‌های اطّلاعاتی در ایران، تنها به فعّالیّت‌هایی که خوشبختانه به همّت آقای احمد علی‌یاری، در مؤسسه‌ی باستان‌شناسی دانشگاه تهران انجام گرفته، محدود شده است. بنابراین پژوهش حاضر علاوه بر این‌که یکی از پایگاه‌های اطّلاعاتی باستان‌شناسی معتبر و کاربردی در جهان را معرّفی می‌کند، در شمار اوّلین اقدامات پژوهشی در این زمینه، در ایران قرار گرفته و بدین ترتیب زمینه‌ای را فراهم می‌سازد که رشته‌ی باستان‌شناسی در ایران، پا را از شیوه‌های ثبت و ضبط سنتی فراتر نهاده و خود را با پیشرفت‌های باستان شناسی در جهان همگام سازد.
1-3: اهداف پژوهش
از مهم‌ترین اهداف این پژوهش می‌توان به این موارد اشاره کرد:
1)گردآوری اطّلاعات و داده‌های حاصل از کاوش (اطّلاعات کارگاه C کاوش تپه‌ی ده‌بزان به‌صورت نمونه)، در یک پایگاه داده‌ی رایانه‌ای و اطمینان از حفظ این اطّلاعات و جلوگیری از مفقود شدن یا از دست دادن احتمالی اطّلاعات، حتّی پس از اتمام کار کاوش.
2) افزایش امکان برخورداری باستان‌شناسان، پژوهشگران و علاقه‌مندان به آثار باستانی از اطّلاعات حاصل
از کاوش باستان‌شناسی محوطه‌ی باستانی (به‌صورت نمونه، تپه‌ی ده‌بزان).
3) ایجاد زمینه‌ای برای آغاز استفاده‌ی هرچه بیشتر از امکانات رایانه‌ای در کاوش‌های باستان‌شناسی ایران به منظور ارتقاء سطح کیفی کاوش‌ها، خصوصا در زمینه‌ی حفظ و بایگانی داده‌های حاصل از کاوش‌ها و سهولت دسترسی سایر پژوهشگران به این اطّلاعات.
4)آغاز استفاده‌ی هرچه بیشتر از پایگاه‌های داده‌ی باستان‌شناسی در ایران و افزایش تدریجی اعتبار علمی و جایگاه باستان‌شناسی ایران در سطح بین‌المللی.
1-4: پرسش‌های پژوهش
1)آیا ایجاد پایگاه داده‌ی فارسی زبان بر تغییر نگرش در تنظیم گزارش‌های باستان‌شناسی میسر خواهد بود؟
2)آیا ایجاد پایگاه جامع داده‌های باستان‌شناسی برای داده‌های حاصل از کاوش‌های یک تپه‌ی باستانی (برای نمونه‌ تپه‌ی ده‌بزان)، می‌تواند امکان نتیجه‌گیری آماری سریع‌تر و در نتیجه تفسیر و تحلیل هر چه آسان‌تر داده‌های کاوش را فراهم سازد؟
3)آیا تشکیل بانک اطّلاعاتی از داده‌های حاصل از یک کاوش باستان‎‎شناسی (برای نمونه تپه‌ی ده‌بزان)، در تشخیص و تعیین گاهنگاری و انجام کاوش‌های بلند مدت در محوطه، در دوره‌های مختلف مؤثر است؟
1-5: فرضیه‌های پژوهش
1) ایجاد پایگاه داده‌ی فارسی زبان بر تغییر نگرش در تنظیم گزارش‌های باستان‌شناسی مؤثر خواهد بود.
2) ایجاد پایگاه جامع داده‌های باستان‌شناسی، امکان نتیجه‌گیری آماری سریع‌تر و در نتیجه تفسیر و تحلیل هر چه آسان‌تر داده‌های کاوش (برای نمونه کاوش تپه‌ی ده‌بزان) را فراهم سازد.
3) تشکیل پایگاهی رایانه‌ای از داده‌های حاصل از یک کاوش باستان‎‎شناسی (برای نمونه کاوش محوطه‌ی ده‌بزان)، در تشخیص و تعیین گاهنگاری و انجام کاوش‌های بلند مدّت در محوطه مؤثر است.
1-6: روش تحقیق
در انجام این پژوهش، با بهره‌گیری از نمونه‌ی IADB، ابتدا طراحی و فارسی‌سازی قالب اصلی پایگاه داده‌ی مورد نظر، با توجّه به ترجمه‌ی صورت گرفته، به کمک متخصصان امر انجام شده است. پس از این مرحله، اطّلاعات به دست آمده از فصل اوّل کاوش تپه‌ی ده‌بزان، به طور منسجم و دسته‌بندی شده، مطابق با قالب ذخیره‌سازی و معیارهای پایگاه داده، در جریان کاوش، ثبت و ضبط شده و به همراه عکس‌ها و نقشه‌های مورد‌نظر و نیز نمودار ماتریس تهیّه‌شده، به پایگاه وارد شده است. در ادامه‌ی کار با توجّه به اطّلاعات موجود در بخش راهنمایی پایگاه و تجربیاتی که در جریان وارد کردن داده‌ها به پایگاه به دست آمده است، به نگارش بخش‌های مربوطه پرداخته شد و در پایان نیز با مقایسه‌ی نتایج حاصل از این شیوه‌ی ثبت و ضبط با تفسیرها و تحلیل‌های حاصل از ثبت گزارشات به شیوه‌ی سنتی و رایج، نتیجه‌ی مورد نظر به دست آمد.
فصل دوم
پیشینه‌ی پژوهش
2-1:مروری بر تاریخچه‌ی کاربرد رایانه در باستان‌شناسی
با وجود این که تِیلور و دیگران در اوایل دهه‌ی 1940 میلادی، قدرت آنالیزهای آماری را به عنوان ابزاری برای استخراج اطّلاعات از مجموعه داده‌های باستان‌شناسی نشان دادند، درواقع پیروان اسپُولدینگ بودند که تحوّلی را آغاز کردند که در آن رایانه از وسیله‌ای برای اداره و کنترل دستی اطّلاعات باستان‌شناسی به ابزاری توانا برای نمایش، تجزیه و تحلیل و خلق نظریه‌ها تغییر یافت. ( Huggett and Ross, 2004) سابقه‌ی استفاده از کامپیوتر در باستان‌شناسی به دهه‌ی 1950 میلادی باز‌می‌گردد. در اواخر این دهه، اندیشه‌های ابتدایی درباره‌ی تحلیل داده‌ها و طبقه‌بندی آن‌ها شکل گرفت و رایانه در باستان‌شناسی برای نخستین بار مورد استفاده قرار گرفت (ویلکاک، 1371: 31).
دهه‌های بعد از 1960 میلادی، شاهد تغییرات چشم‌گیر و مختلفی در باستان‌شناسی و روابط آن با سایر رشته‌های علمی بوده است. یکی از این تحوّلات مهم، مبحث صریح نظریه و پذیرش نقش مرکزی آن در باستان‌شناسی است. چهارچوب نظری باستان‌شناسی در ابتدا با به چالش کشیدن رویکرد سنّتی تاریخ‌ فرهنگی توسط باستان‌شناسی روندگرا (روندمحور) و در پی آن با ظهور باستان‌شناسی پساروندگرا (پساروندمحور)، تقریبا به‌صورت پیوسته مورد ارزیابی و بازبینی مجدد قرار گرفت (Lock, 2003: 1). در این میان، انقلاب اطّلاعات و ارتباطات و ظهور فنّاوری‌های دیجیتالی وابسته به آن نیز به این مباحث اضافه شد.
از مهم‌ترین موضوعات پدیدار شده، پتانسیل رایانه‌ها به عنوان عناصر فعّال برای تفکّر و استدلال و نه فقط به عنوان ابزار‌های منفعل و از سوی دیگر وجود رابطه‌ای ویژه بین پیشرفت فنّاوری‌های دیجیتالی و نظریه‌های باستان‌شناسی است که هر دو روندی را به‌سوی مفهوم زمینه‌گرایی1، پیچیدگی و محیط‌های غنی از داده‌ی در حال افزایش دربرمی‌گیرند (Lock, 2003: 1).
به‌طور‌کلی جان ویلکاک در مقاله‌ی “مروری بر بیش از سی سال کاربرد کامپیوتر در باستان‌شناسی” مراحل برجسته در پیشرفت رشته‌ی باستان‌شناسی رایانه‌ای در دهه‌های 60 تا 80 میلادی، در سطح جهان را به‌صورت زیر خلاصه کرده است:
“اواخر دهه‌ی 1960 میلادی:
آمار، شبیه‌سازی، بانک اطّلاعاتی، انتقال داده‌ها و بررسی و تلخیص ژئوفیزیکی
دهه‌ی 1970 میلادی:
گرافیک‌های دوبعدی، سیستم‌های خبره و نمونه‌سازی ابتدایی، بررسی محلّ باستانی، سیستم‌های ابتدایی مجتمع برای بازیابی داده‌ها، آمارها و نمودارها
دهه‌ی 1980 میلادی:
گرافیک‌های سه‌بعدی، اندازه‌گیری خودکار، نقشه‌برداری مقطعی خودکار، انتشار خودکار، کاربرد سیستم‌های اداری در واحدهای باستان‌شناسی (کلمه‌پردازی، صفحه‌ی گسترده و دستمزد)، ثبت در محل به کمک کامپیوترهای قابل‌‌حمل، نرم‌افزار ریز‌کامپیوتر، برنامه‌ریزی تک‌‌زمینه‌ای با استفاده از بسته‌ی نرم‌افزاری طراح خودکار، تجهیزات موسوم به فرامتن، بایگانی در دیسک ویدئوئی و دسترسی مستقیم، سیستم‌های پایگاه اطّلاعاتی مرتبط و سیستم‌های آموزشی برای باستان‌شناسان” (1371: 31).
از 1990.م تاکنون نیز پیشرفت روزافزون فنّاوری اطّلاعات و ارتباطات، تأثیر خود را بر باستان‌شناسی روزبه‌روز افزایش داده است. یکپارچه‌سازی فضایی داده‌ها یکی از پیشرفت‌های کلیدی در سال‌های اخیر است. پیشرفت ابزارهای جستجوی داده‌ها در مجموعه‌های داده توسط سازمان‌های مختلف مدیریت می‌شود. هم‌چنین افزایش قابلیت استفاده از منابع اطّلاعاتی آنلاین، نحوه‌ی دستیابی به اطّلاعات باستان‌شناسی را تغییر داده و رویکرد ما را، به‌واسطه‌ی فراهم کردن منابع اطّلاعاتی گسترده، نسبت به مطالعات محلّی و منطقه‌ای دگرگون ساخته است ( Huggett and Ross: 2004).
از طرف دیگر فنّاوری‌های فزاینده، تأثیر ارتباطی بالاتر و قوی‌تر با مخاطبان عمومی را از طریق استفاده از واقعیت مجازی2، سیستم اطّلاعات جغرافیایی3 و موقعیّت‌های انتشارات مبتنی بر فنّاوری وب ممکن ساخته است. برخی از حوزه‌های ارتباطاتی (هم‌چون VR) امکان تغییر نقش‌های اجراکنندگان و مشاهده‌کنندگان یا ارائه‌کنندگان و مفسران را از طریق گسترش انواع مشارکت در مطالعات باستان‌شناسی، فراهم ساخته است. اکنون پدیدار شدن مکانیسم‌های بازنمایی، ما را قادر ساخته که پدیده‌های پویا را به نمایش درآوریم و فرآیندها را در عمل نشان دهیم به جای این‌که آن‌ها را به‌صورت ایستا توصیف کنیم (Huggett and Ross: 2004).
2-1-1: سابقه‌ی کاربرد پایگاه داده در باستان‌شناسی
“داده‌های مربوط به محل باستانی احتمالا برای اوّلین بار در سال 1959م به وسیله‌ی ایهم و گاردین به یک کامپیوتر واقعی داده شد. از آن هنگام کاربرد روزافزون کامپیوتر، به‌عنوان بانک اطّلاعات باستان‌شناختی، که شامل فهرست کردن موزه‌ها و پرونده‌های تحقیقاتی می‌شد، رواج یافت. این کارها را بیشتر کارکنان باستان‌شناس یا غیرباستان‌شناس موزه‌ها انجام می‌دادند. نظام‌های پیشنهادی آن‌ها را برای فهرست‌نویسی کامپیوتری در ایالات متحده‌ی امریکا، شبکه‌ی رایانه‌ی موزه4 ، در فرانسه گاردین و دیگران، در بریتانیا از سال 1965م، گروه کسب اطّلاعات انجمن موزه‌ها5 و تشکیلات جانشین آن، یعنی انجمن اسناد و مدارک موزه6 طراحی کرده است.
تحلیل این اطّلاعات که شامل طبقه‌بندی اشیاء باستانی و ارائه‌ی نتایج است، نیازمند ترکیبی از اطّلاعات بازیافته، سیستم‌های خبره، آمار و تسهیلات نمودارهاست. تلاش برای به‌وجود آوردن یک بانک اطّلاعاتی با آمار و گرافیک در یک بسته‌ی نرم‌افزاری کامل، احتمالا برای اوّلین بار در سیستم PLUTARCH انجام شد” (ویلکاک، 1371: 32).
طی دهه‌ی 80 میلادی، انتشارات در زمینه‌ی کاربردهای رایانه تحت تسلط مباحث طراحی پایگاه داده قرار گرفت (برای مثال Smith 1991;Guimier-Sorbets 1990; Smith 1991). در دهه‌ی 90 میلادی، وقتی که محصولات داخلی راه را برای سیستم‌های مدیریت پایگاه داده7ی تجاری هموار کردند، دیگر استفاده از پایگاه داده به خاطر خود آن، چیز جدیدی نبود. اکنون گرایش باستان‌شناسی بر چگونگی مدل‌سازی موفق ساختار داده‌های اکتشافی باستان‌شناسی در یک پایگاه داده‌ی رابطه‌ای، امکانات طراحی موضوعی8 و خلق پایگاه‌های داده براساس عناصر باستان‌شناسی متمرکز است. پایگاه داده‌ی رابطه‌ای روابط بین عناصر باستان‌شناسی ثبت شده در ساختار جداول آن‌ها را بازمی‌نماید و تعریف می‌کند. برای مثال یک قبر منفرد ثبت شده در جدول “قبور”، ممکن است چندین شیء مصنوعی ثبت شده در جدول “اشیاء قبر” را شامل شود که با یک شماره‌ی ارجاع تدفینی منحصربه‌فرد به قبور ارتباط می‌یابند (لینک می‌شوند). تجزیه و تحلیل مبتنی بر موضوع (مورد) این رویکرد را با تأکید مشارکت عناصر در وقایع (در وسیع‌ترین مفهوم آن) بسط می‌دهد، بنابراین عناصر باید نه‌تنها بر حسب این که چه هستند، بلکه چه کارکردی دارند تعریف شوند. این آنالیز به‌واسطه‌ی اختیاری که به طراح برای تعریف کردن انواع متغیّرهای باستان‌شناسی که واقعیّت رفتارها را بازتاب می‌دهند، می‌دهد، مفهوم برنامه‌نویسی رایانه در تعریف انواع متغیّرها (استفاده از اعداد صحیح یا سیستم‌های عددی و الفبایی و …) را بسط می‌دهد (Richards, 1998: 333).
پایگاه‌های داده‌ی کاوش از دهه‌ی 1990 میلادی از یادداشت‌های متنی ساده به ترکیب یا به هم پیوستگی داده‌های برنامه‌ی طراحی به کمک رایانه 9 با یافته‌ها و داده‌های متنی، تغییر پیدا کرد. نمونه‌هایی از پایگاه‌های داده‌ی باستان‌شناسی را می‌توان در این پروژه‌ها دید: پایگاه داده‌ی جامع باستان‌شناسی که به‌وسیله‌ی انجمن باستان‌شناسی اسکاتلند استفاده می‌شود و رِینز (1995) آن را توصیف می‌کند. این پایگاه داده یکی از کامل‌ترین نمونه‌های مشغول به کار یک پایگاه داده‌ی رایانه‌ای باستان‌شناسی است که مرتبط با یافته‌ها و کانتکست‌ها، نقشه‌های دیجیتالی شده‌ی هر کانتکست به‌صورت منفرد و اطّلاعات مربوط به ماتریس‌ها را در خود جای داده است. سیستمی در حال استفاده در جنوب ایتالیا که سمرارو (1993) به توصیف آن پرداخته و به‌طور مشابه اطّلاعات مربوط به نقشه‌ها را با داده‌های کانتکست‌ها و یافته‌ها مجتمع می‌سازد. پیوندهای CAD با پایگاه داده در تعدادی از پروژه‌های بزرگ میدانی در هلند که بیکس (1995) درباره‌ی آن به بحث پرداخته است. استفاده از اتوکد برای مدل‌های گرافیکی یافته‌ها و فیچرها در یک محوطه‌ی پیش از تاریخ در Runnymede در Berkshire در جنوب انگلستان که مِین و دیگران (1995) به مطالعه و تحقیق درباره‌ی آن پرداخته‌اند. پیوستن اتوکد و dBase IV در سیستم SLIMAC برای ثبت ساختمانی واقع در Brodsworth Hall در انگلستان که توسط دالاس و دیگران انجام گرفته است.
این رویکردها فاقد پتانسیل تحلیلی کامل GIS واقعی هستند، اما با ارتباط دادن اطّلاعات فضایی و خصوصیتی، اجازه‌ی تولید آنی نقشه‌های توزیع بی‌شماری را می‌دهند که منجر به درک بهتر توزیع موادّ باستان‌شناسی در فضا می‌شود.
پروژه‌های آگرِستی و دیگران (1996)، رینز (1995) و راین (1995) هر یک آرشیو کاوشی را ایجاد کرده‌اند که می‌توان آن‌ها را به‌صورت فراتر از مدرک10 دید که با ترکیبی از تصاویر و متون مشتمل بر لینک‌های داخلی به خوانندگان اجازه می‌دهد که مسیرهای منحصربه‌فرد بسیاری را در یک گزارش دنبال کنند به‌جای این‌که مجبور باشند از ابتدا شروع کنند و در طول یک مسیر خطّی واحد پیش روند تا این که به پایان برسند. اگر بتوان چنین مدارکی را برای مثال از طریق اینترنت، در دسترس عموم قرار داد، تمایز بین بایگانی و انتشار از بین می‌رود (Richards, 1998: 334-335).
2-1-2: استفاده از رایانه در باستان‌شناسی ایران
همان‌طور که پیش‌تر نیز اشاره شد، متأسفانه جامعه‌ی باستان‌شناسی ایران در قیاس با باستان‌شناسان جوامع پیشرفته، چندان با فنّاوری و شیوه‌های استفاده از رایانه در مطالعات باستان‌شناسی آشنایی نداشته و به‌ طبع این علم مهم از جایگاه قابل‌توجّهی در باستان‌شناسی ایران برخوردار نیست. هرچند که خوشبختانه در سال‌های اخیر کاربرد GIS و مدل‌سازی سه‌بعدی محوطه‌های باستانی، در باستان‌شناسی ایران آغاز شده و رو به افزایش است و از سوی دیگر استفاده از رایانه در زمینه‌هایی مشابه بانک اطّلاعاتی باستان‌شناسی در ایران، طی چند پروژه که توسط مؤسسه‌ی باستان‌شناسی دانشگاه تهران و با تلاش احمد علی‌یاری به اجرا درآمده، به کار گرفته شده است.
این پروژه‌ها عبارتند از: طرح پژوهشی ملّی بانک سفال ایران، طرح تحقیقاتی کاربردی تهیّه‌ی نقشه‌ی جامع دیجیتال و پایگاه اطّلاعاتی تپه‌ها و محوطه‌های باستانی استان تهران، طرح تحقیقاتی کاربردی تهیّه‌ی نقشه‌ی جامع دیجیتال و پایگاه اطّلاعاتی تپه‌ها و محوطه‌های باستانی و بناهای تاریخی استان قزوین.
می‌توان گفت که ایجاد پایگاه داده‌ی جامع باستان‌شناسی فارسی برای اطّلاعات حاصل از فصل اوّل کاوش محوطه‌ی باستانی ده‌بزان، به نوعی اوّلین قدم تخصصی در زمینه‌ی ایجاد این‌گونه پایگاه‌های خاص برای محوطه‌های باستانی ایران محسوب می‌شود.
2-2:تاریخچه و روند تحوّل پایگاه داده‌ی جامع باستان‌شناسی (IADB)
2-2-1: از شکل‌گیری IADB تا ایجاد نسخه‌ی نهایی آن
پروژه‌ی IADB توسط استفان استید آغاز شده و به وسیله‌ی مایک رینز با حمایت باستان‌شناسانه‌ی پیتر کلارک و ریچارد سرمن توسعه یافته است (Rains, 1995: 207). در اواخر دهه‌ی 80 میلادی، استید


پاسخ دهید